Budowa, działanie i zastosowaniesurfaktantów

Surfaktanty są wszechobecne. Są kluczowymi komponentami w różnorodnych, złożonych zastosowaniach przemysłowych, w procesach tehnologicznych, w produktach użytkowych. Dzięki obniżaniu napięcia powierzchniowego roztworów wodnych mogą służyć jako środki czyszczące, pieniące lub zwilżające. Są również efektywnymi solubilizatorami, emulgatorami, dyspergatorami i modyfikatorami lepkości. Surfaktanty kationowe wykazują znakomite właściwości przeciwdrobnoustrojowe, antystatyczne i antykorozyjne.

Z uwagi na powyższe właściwości surfaktanty mają zastosowania zarówno przemysłowe jak i powszechne. Na szczególną uwagę zasługują nowatorskie zastosowania surfaktantów w medycynie i farmakologii. Globalna roczna produkcja surfaktantów w 2022 rku osiągnęła wartość  41,84 miliardów dolarów a wartość sprzedaży w 2030 roku szacowana jest na 60 miliardów dolarów. W ciągu ostatnich lat podjęto znaczące wysiłki badawcze w celu otrzymaniua nowego rodzaju środków powierzchniowo czynnych, które spełniałyby zasady Greenolution Idea, czyli byłyby efektywniejsze od dotychczas stosowanych surfaktantów w znacząco niższych stężeniach i bezpieczniejsze dla środowiska naturalnego. Efektem tych badań są Gemini surfaktanty, które stanowią alternatywę do aktualnie stosowanych surfaktantów.

Jak zbudowane są surfaktanty?

Związki powierzchniowo czynne, surfaktanty, charakteryzują się budową amfifilową. W obrębie jednej cząsteczki można wyróżnić część hydrofilową, dążącą do wody oraz czść hydrofobową dążącą do tłuszczu. Część hydrofilowa jest grupą polarną lub grupą obdarzoną ładunkiem dodatnim lub ujemnym. Częś hydrofobową stanowi zwykłe długi łańcuch węglowodorowy. Budowa amfifilowa surfaktantów umożliwia tworzenie w roztworach wodnych agregatów nazywanych micelami, które umożliwiają rozpuszczenie w wodzie substancji nierozpuszczalnych.

Jak dzieli się surfaktanty?

Związki powierzchniowo czynne dzieli się ze względu na budowę części hydrofilowej na anionowe, kationowe, niejonowe i amfoteryczne. Najstarszym używanym surfaktantem jest mydło, czyli surfaktant anionowy. Jednakże w ostatnich czasach kationowe surfaktanty zyskują bardzo na znaczeniu i są coraz częściej wykorzystywane w przemyśle.

Czym są kationowe surfaktanty?

Kationowe surfaktanty to przede wszystkim czwartorzędowe sole amoniowe. Zbudowane są one z atomu azotu obdarzonego ładunkiem dodatnim, połączonym kowalencyjnie z czterema podstawnikami węglowodorowymi. Ładunek obojętny cząsteczki jest zachowany dzięki obecności przeciwjonu, którym najczęściej jest anion halogenkowy. Do najczęściej stosowanych kationowych surfaktantów należą związki zawierające jeden lub dwa łańcuchy dodecylowe w części hydrofobowej. Substancje te łączą w sobie szerokie spektrum zastosowań dzięki optymalnej rozpuszczalności w wodzie, łatwość i ekonomiczność produkcji. Związki te są także łagodniejsze dla skóry oraz odznaczają się stosunkowo niską toksycznością w porównaniu do anionowych surfatantów.

Czym są kationowe gemini surfaktanty?

Podwójne czwartorzędowe sole amoniowe czyli gemini surfaktanty są nowymi, bardziej efektywnymi kationowymi surfaktantami. Pod względem budowy chemicznej składają się z dwóch podjednostek pojedynczych czwartorzędowych soli amoniowych połączonych łącznikiem czyli spacerem. Taka budowa determinuje właściwości gemini surfaktantów i czyni je potencjalnymi kandydatami w wielu zastosowaniach przemysłowych. Przede wszystkim związki te działają efektywnie przy niższych stężeniach w porównaniu do pojedynczych analogów, co ma szczególne znaczenie z ekologicznego i ekonomicznego punktu widzenia. Ponadto podwójne czwartorzędowe sole amoniowe są bardziej efektywnymi surfaktantami zarówno działając jako dyspergatory, emulgatory, solubilizatory czy jako czynniki pianotwórcze. Jednakże na szczególną uwagę zasługują wybitne właściwości przeciwdrobnoustrojowe i przeciwkorozyjne gemini surfaktantów. Są one efektywnymi mikrobiocydami w walce z szerokim spektrum mikroorganizmów i czynników zakaźnych (bakterie Gram dodatnie, Gram ujemne, drożdże, pleśnie, algi, wirusy). Jako inhibitory korozji niezwykle skutecznie zabezpieczają powierzchnie zbudowane ze stali, miedzi, aluminium, brązu, żeliwa. Ponadto jako substancje o właściwościach przeciwdrobnoustrojowych oraz przeciwkorozyjnych są także skutecznymi inhibitorami biokorozji wywołanej przez tlenowe i beztlenowe drobnoustroje.

Potencjalne zastosowanie gemini surfaktantów?

Kationowe gemini surfaktanty mają szerokie zastosowanie ze względu na wyjątkowo efektywne właściwości. Znajdują zastosowania zarówno w procesach przemysłowych, chemii gospodarczej jak i utrzymaniu higieny osobistej. Stosowane są w produktach czyszczących, odkażających, zabezpieczających powierzchnię przed korozją, kondycjonujących, zmiękczających itp. Połączenie wyjątkowych właściwości użytkowych oraz ekonomiczności produkcji czyni gemini surfaktanty pożądanymi komponentami w wielu dziedzinach przemysłowych, m.in. w przemyśle chemicznym, metalurgicznym, paliwowym, wydobywczym,  rolno-spożywczym, włókienniczym i odzieżowym oraz w przemyśle drzewno-papierniczym.

Produkcja i surowce. Jak powstają substancje powierzchniowo czynne?

W procesie produkcji surfaktantów istotną rolę odgrywają zarówno same surowce, jak i wybór metody syntezy. Zależnie od docelowego przeznaczenia produktu stosowane są różne związki wyjściowe. Mogą to być proste alkohole tłuszczowe albo surowce pochodzenia roślinne, które natępnie poddawane są reakcjom etoksylacji, sulfonowania lub estryfikacji.

Kontrola jakości i metody analityczne – weryfikacja napięcia powierzchniowego i innych właściwości

Z uwagi na szerokie zastosowanie surfaktantów w różnych wymagających aplikacjach niezbędna jest dokładna kontrola jakości. W tym celu wykorzystuje się badania fizykochemiczne weryfikujące zarówno postać powstałego środka, jak i jego czystość. Laboratoria mierzą m.in. zawartość substancji czynnej, napięcie powierzchniowe oraz określają stabilnośc produktu.

W analizie chemicznej wykorzystuje się przede wszystkim spektroskopię molekularną, chromatografię, spektrometrię mas oraz metody elektrochemiczne. Badani surfaktantów przeznaczonych do zastosowań w przemyśle kosmetycznym i kosmetykach i farmaceutycznym obejmują również testy biologiczne, dermatologiczne i toksykologiczne.

Surfaktanty w przemyśle farmaceutycznym i biotechnologii

Jednym z obszarów, w których surfaktanty odgrywają bardzo ważną rolę, jest przemysł farmaceutyczny. Tutaj surfaktanty znajdują zastosowanie przede wszystkim jako składniki formuł o specyficznych wymaganiach dotyczących rozpuszczalności i stabilności. Służą jako emulgatory i solubilizatory, ułatwiając wprowadzanie hydrofobowych substancji aktywnych do fazy wodnej, co ma istotne znaczenie dla biodostępności leków. Dodatkowo surfaktanty wykorzystywane są w preparatach do mycia narzędzi lub powierzchni, gdzie funkcjonują jako składniki dezynfekcyjne. Z uwagi na swoje powinowactwo do lipidów i białek mogą skutecznie wspierać szczególnie usuwanie osadów biologicznych. Tenzydy pełnią także rolę wspomagającą w biotechnologii, gdzie są używane do przygotowywania zawiesin cząstek, stabilizacji liposomów i produkcji nośników do dostarczania leków.

Zastosowanie w kosmetykach i produktach higienicznych

Surfaktanty wykorzystywane są na szeroką skalę również w produkcji kosmetyków, żelów pod prysznic, past do zębów czy szamponów. Ich wybór jest w tym przypadku podyktowany potrzebą pogodzenia zdolności mycia, oczekiwanych przez użytkowników właściwości pianotwórczych, a także łagodnością działania. Część produktów korzysta ze składników niejonowych lub amfoterycznych, które wykazują mniejsze działanie drażniące niż tradycyjne detergenty anionowe. Formuły żelów pod prysznic, kosmetyków do mycia twarzy czy produktów do higieny jamy ustnej muszą ponadto uwzględniać interakcje ze składnikami zapachowymi i komponentami aktywnymi – dlatego często stosuje się mieszanki surfaktantów o uzupełniających się właściwościach.

Mechanizmy usuwania brudu i oleju – substancje powierzchniowo czynne w detergentach

W przypadku produktów piorących i detergentów należy zwrócić uwagę na zdolność surfaktantów do odrywania brudu oraz emulgowania oleju. Proces ten zależy od oddziaływania pomiędzy cząsteczkami surfaktantu a zabrudzeniami. Jak działają tutaj środki powierzchniowo czynne? To połączenie działania hydrofobowego i hydrofilowego – hydrofobowa część cząsteczki przyciąga olej, podczas gdy część hydrofilowa ułatwia transfer do fazy wodnej. W zależności od rodzaju plamy (tłusta, białkowa, mineralna) stosowane są różne kombinacje środków anionowych, kationowych i niejonowych. Ponadto stosuje się dodatki enzymów czy związków alkalizujących, np. zasad lub kwasu buforującego, aby poprawić skuteczność mycia. Zarówno w produktach przemysłowych, jak i domowych ważna jest też kontrola piany – w niektórych zastosowaniach pianotwórcze działanie będzie niezbędne, a w innych wręcz przeciwnie.

Środki powierzchniowo czynne – ekologia, rozkład i regulacje prawne

Po użyciu surfaktanty trafiają do systemów wodnych. Ich rozpuszczalność i zdolność do wiązania się z materią organiczną mają znaczący wpływ na środowisko. W związku z tym niezbędne są regulacje wymuszające ocenę biodegradacji i ekotoksyczności środków powierzchniowo czynnych. W ostatnich latach przemysł przesuwa się w stronę związków o lepszym profilu środowiskowym i większej podatności na biodegradację. Nie jest to jednak jedyna zmiana w stronę ekologii w kwestii substancji powierzchniowo czynnych – dodatkowo przemysł ogranicza także stosowanie niektórych halogenowanych pochodnych. Z perspektywy producenta surfaktantów istotne jest monitorowanie stężenia substancji powierzchniowo czynnych w ściekach, a także wybór odpowiednich technologii oczyszczania, które pozwolą skutecznie usunąć osady i pozostałości z wody.

Bezpieczeństwo użytkownika – surfaktanty

Na etykiecie produktów konsumenckich zawsze powinny znaleźć się informacje na temat rodzaju środków powierzchniowo czynnych i ich stężeniu. Użytkownicy, którzy chcą zminimalizować ryzyko, najczęściej stawiają na niejonowe środki powierzchniowo czynne o łagodniejszym profilu. Na etapie produkcji ważna jest też ocena interakcji surfaktantów z innymi składnikami. Pewne grupy surfaktantów wykazują powinowactwo do białek i lipidów, co zawsze musi być uwzględnione przy tworzeniu produktów medycznych lub higienicznych. Edukacja użytkownika i jasne oznaczenia pomagają w świadomym wyborze surfaktantów, a także w minimalizacji wpływu na zdrowie i środowisko.

Adrianna Szulc

Więcej wpisów tego autora